مشاوره و روان شناسی کودک و نوجوان

روان شناسی کودک و نوجوان

کودکی و نوجوانی حساس ترین دوره سنی یک انسان می باشد، به طوری که هر مشکل و ضعف کوچک در رفتار و یا تفکر فرد در این دوره می تواند به یک مشکل اساسی در بزگسالی تبدیل شود. علی رغم آگاهی خانواده ها و والدین از نقش مشاور در زندگی فرزندانشان معمولا صحبت کردن در مورد مراجعه به مشاوره کودک و نوجوان برای آن ها ساده نیست. چرا که والدین نمی خواهند و یا دوست ندارند که فرزندشان تحت مشاوره قرار گیرد. که علت آن نیز عدم آگاهی کافی و فرهنگ نادرست عموم مردم جامعه می باشد.

چرا که آن ها چنین می پندارند که تنها افرادی که مشکل جدی دارند و یا از لحاظ فکری و روانی اختلال دارند به مشاور مراجعه می کنند. این در صورتی است که در کشور های پیشرفته اکثرا همه مردم عادی و سالم از حمایت های یک مشاور در دوره ای از زندگی خود برخوردار بوده اند. مراجعه به یک مشاوره کودک و نوجوان نه تنها کار بدی نیست بلکه باعث رشد صحیح و سالم فکری و عقلی فرد می شود. چرا که درمان‌های روانشناسی کودک و نوجوان روی زندگی فعلی و آینده کودک اثر داشته و می توانند آن را بهبود بخشند.

مطابق آنچه که همگان میدانند برخورداری از سلامت روان بخش بسیار مهمی از سلامت کلی یک کودک را تشکیل می دهد. این موضوع به قدری مهم و حیاتی است که سلامت جسمی کودک و توانایی های او را شدیدا تحت اثر خود قرار می دهد. از آنجایی که سلامتی روان یک کودک و نوجوان نقش مهم و اساسی را در شکوفایی توانایی ها و استعداد فرد دارد، باید بسیار جدی گرفته شود.

بررسی های انجام شده توسط انجمن روانشناسی آمریکا نشان داد که از بین جمعیت کودک و نوجوان این کشور، ۱۵ میلیون نفر از آن ها در معرض انواع اختلالات روانی هستند. با بررسی امار و ارقام ارائه شده توسط کشورهای دیگر نظیر انگلیس، آلمان و … به این نتیجه رسیده شد که وضع به گونه مشابه ای است.

به طوری که در برخی از کشورها از هر 5 کودک 1 نفر دچار معرض روانی بوده و در برخی دیگر نیز از هر 15 کودک یک نفر آن ها دارای مشکلات روانی هستند. داده های دیگر نیز همگی حاکی از آن بود که بایستی این موضوع را بسیار جدی گرفت. از این رو بسیاری از کشورهای اروپایی و جهان اول با سیاست گذاری ها و برنامه های مختلف سعی در حل این مشکلات دارند.

مشاوره کودک و نوجوان

قبل از پرداختن به موضوع و جزییات مشاوره کودک و نوجوان بهتر است تعریف مشخص از آن را ارئه بدهیم. در واقع دوره‌ی کودکی و نوجوانی، دوره ای بسیار حساس در زندگی هر فردی می باشد که بایستی بسیار مورد توجه والدین قرار گرفته و هر مشکل احتمالی در این دوره، سریعا حل شود. بهترین و مطمئن ترین راه برای حل مشکلات این دوره، مراجعه به یک متخصص می باشد. در حقیقت مشاوره کودک و نوجوان چیز عجیب و غیرعادی نبوده و دقیقا شبیه به مشاوره در بزرگسالان می باشد.

به طوری که کودکان و نوجوانان در فضایی امن و راحت با یک مشاور قرار میگیرند و به گفت و گو در مورد موارد مختلف می پردازند. هدف از این کار آنالیز افکار، رفتار و احساسات کودک در شرایط مختلف می باشد. در بین مشاوره کودک و نوجوان با مشاوره بزرگسالان، در این موضوع است که  کودکانی که تحت مشاوره قرار می گیرند بایستی اتفاقات را به خوبی درک کرده و این حس که تنها نیست در او بوجود آمده  باشد.

امروزه جلسات مشاوره کودک به روش های مختلفی انجام می شود. روش برگزاری آن نیز با توجه به صلاح دید مشاور و شرایط موجود می باشد. از جمله روش های برگزاری جلسات می‌توان به صحبت به تنهایی با خود کودک، همراه با والدین کودک و یا با بیش از یک خانواده اشاره کرد. به طور کلی می توان گفت که مشاوره کودک گونه ای از درمان می باشد که برای کودکان و نوجوانانی که یک یا چند بیماری روانی داشته و یا به نوجوانانی که دچار تروما شده‌اند و محیط خانه برای آنها استرس زاست، بکار گرفته می شود.

البته با توجه به بررسی های انجام شده به این نکته رسیده اند که بسیاری از مسائلی که کودکان با آن‌ها روبرو هستند در واقع تقلیدی کودکانه از مسائلی است که والدین آن ها در زندگی روزمره خود بکار می برند. موضوعاتی همانند اضطراب، افسردگی، دروغ گویی و… از جمله رایج ترین مشکلاتی هستند که تحت نظر مشاوره کودک می توان آن ها را به راحتی درمان کرد. این موضوعات در صورتی که درمان نشوند به یک بیماری و مشکل جدی در بزرگسالی تبدیل می شوند.

انواع مشاوره کودک و نوجوان

امروزه مرکز های مشاوره خصوصی و دولتی بسیاری در سطح شهر ها ایجاد شده است. تا به حل مشکلات آن ها اقدام کنند. در کشور ما ایران، مشاوره کودک و نوجوان اکثرا به سه روش تلفنی، انلاین و حضوری انجام می شود.

مشاوره کودک و نوجوان آنلاین

در سال های پیش، مشاوره تنها به شکل حضوری و گاها تلفنی انجام می شد. اما با فراگیری اینترنت و پیشرفت های تکنولوژی، مشاوره کودک و نوجوان آنلاین بسیار رایج شد. این روش برای اشخاص زیر بسیار مناسب می باشد:

• افرادی که در شهر های کوچک و روستا ها بوده و به یک مشاور دسترسی ندارد
• افرادی که در خارج از ایران هستند
• افرادی که از یک مشاور نتیجه گرفته اند اما به دلیل تغییر شهر، امکان مراجعه به آن شهر را ندارند
• افرادی که زمان و حوصله کافی برای برای رفت و آمد در ترافیک را ندارند
• افرادی که دوست ندارند در مطب معطل بمانند
• افرادی که کودکان خجالتی داشته و مراجعه حضوری به مشاوره برای آن ها میسر نیست
• و…

همچنین شایان ذکر است که برخی از افراد دوست ندارند شخص دیگری متوجه شود که آن ها کودکان و نوجوانان خود را به مشاوره می برند. برای همچین افرادی دیده نشدن در مطب بسیار مهم است از این رو این افراد مشاوره آنلاین را به حضوری ترجیح میدهند.

از دیگر دلایل رواج مشاوره کودک و نوجوان پاندمی و همه گیری کرونا می باشد. این بیماری زمینه مشاوره کودکان را تحت تاثیر زیادی قرار داد. به طوری که کودکان ارتباط خود با مدرسه و دوستانشان را قطع کرده و به جای صرف زمان و بازی با هم سن های خود در خانه هایشان زندانی شدند از این رو مشکلات بسیار زیادی برای کودکان و نوجوانان پدید آمد و خیلی از والدین برای درمان و بهبود وضع روحی و روانی کودکان خود به مشاوره مراجعه کردند.

دیگر تاثیر پاندمی کرونا در شکل و روند مشاوره بود، به طوری که افراد به دلیل قرنطینه و رعایت فاصله اجتماعی ترجیح دادند که به جای مراجعه حضوری، از خدمات مشاوره آنلاین بهره ببرند.

مشاوره کودک و نوجوان تلفنی

یکی از روش های مشاوره کودک و نوجوان به صورت تماس تلفنی می باشد. این روش دارای مزیت ها و معایبی است که عبارت اند از:

مزیت های مشاوره کودک و نوجوان تلفنی

• دوری مسافت تا مراکز مشاوره
• عدم دسترسی به مشاورین روانشناس
• هزینه زیاد رفت و آمد به کلینیک های روانشناسی
• عدم تمایل به مواجه رودررو با مشاورین و یا دیگر افراد
• هزینه بیشتر مشاوره حضوری در مقایسه با روش های غیر حضوری
• کاهش هزینه های کلی اعم از حق مشاوره، هزینه های رفت و آمد و دیگر هزینه ها
• صرفه جویی بسیار زیاد در وقت
• دسترسی به مشاورین بیشتر و گستردگی انتخاب برای مراجعین
• انعطاف پذیری بیشتر با زندگی امروزی مردم

و…

معایب مشاوره کودک و نوجوان تلفنی

• کمبود ارتباط غیر کلامی
• درمان آنلاین نمیتواند برای شرایط بحرانی بکار گرفته شود
• عدم انتقال کامل احساسات و عواطف
• و…

مشاوره کودک و نوجوان حضوری

قدیمی ترین و پر استفاده ترین روش مشاوره به صورت حضوری می باشد. کودکان و نوجوانان دنیایی بسیار متفاوت تر از بزرگسالان دارند. به همین خاطر تفکر و نحوه برخورد آن ها در مواجهه با مشکلات بسیار متفاوت تر است. از این رو هر شخصی که از روانشناسی سر دربیاورد و صاحب سخن باشد، بارها و بارها تاکید کرده است که بهترین و موثرترین راه مشاوره به کودکان و نوجوانان به صورت حضوری و رو در رو می باشد.

چرا که در صورت گفت و گو حضوری و رو در روی مشاور و کودک ، تمامی رفتار ها و برخورد ها با سوالات مختلف و شرایط متنوع سنجیده می شود در نتیجه مشاور راحت تر می تواند رفتار و کردار نوجوان و یا کودک را آنالیز کرده و اقدامات مناسبت تری را برای حل مشکلات موجود در پیش بگیرد. علاوه بر آن در اثر آزمایشات فراوان به این نتیجه رسیده شده است که کودکان و نوجوانان در هنگام مشاوره حضوری تاثیر پذیرتر می باشند، از این رو مدت درمان کمتر شده و کیفیت آن نیز افزایش می یابد.

مشاوره کودک و نوجوان در تهران

به چند دلیل تعداد مشاورین و مراجعه کنندگان به مشاوره کودک و نوجوان در شهر تهران بیشتر از سایر شهر های ایران می باشد. اولین دلیل این امر جمعیت بالای شهر تهران می باشد، طبیعتا هر چقدر تعداد کودکان و نوجوانان بیشتر باشد، احتمال مشکلات روحی و ورانی و نیاز به مراجعه به مشاور نیز بیشتر می شود.

دلیل دوم این امر، حساس تر بودن والدین پایتخت و آگاهی رسانی درست و اصولی به آن ها می باشد. به طوری که در شهرهای بخصوص کوچک آگاهی و فهم درستی از مشکلات روحی، روانی کودکان و نوجوانان وجود نداشته و والدین درکی از این موضوع ندارند از این رو یا مرکز مشاوره ای وجود ندارد و یا تعداد مراجعه کنندگان به آن بسیار کمتر است. همچنین شرایط زندگی در شهر تهران باعث اثر گذاری بر روحیات کودکان و نوجوانان شده و احتمال بروز مشکلات مختلف را قوت می بخشد.

بررسی مشاوره کودک و نوجوان در تهران

در سطح شهر تهران مرکز های مشاوره زیادی تاسیس شده است. این مراکز تحت افزایش آمار کودکان و نوجوانانی که از مشکلات روحی و روانی رنج می بردند و آگاه سازی والدین آن ها با تبلیغات مناسب، برای پاسخ گویی به نیاز های افراد احداث شدند. مراکز مشاوره کودک و نوجوان در تهران به 2 دسته کلی تقسیم می شود.

دسته اول مراکز خصوصی می باشند که به صورت مستقل توسط افراد احداث شده اند. این مراکز اکثرا از مشاوران کارکشته و با تجربه بهره می برند . فضای اتاق های مشاوره آن ها بسیار دلنشین و مناسب با روحیات کودکان و نوجوانان می باشد. افراد موسسات مشاوره کودکان و نوجوانان در تهران برای موفقیت در بازار رقابتی و جذب مشتری اقدامات فراوانی انجام می دهند. از جمله این اقدامات عبارت است از طراحی فضای موسسه و افزودن به جذابیت ظاهری آن، استفاده از مشاورین خوش اخلاق و کاربلد، خوش قولی و آن تایم بودن و … .

دسته دوم مراکزی هستند که توسط دولت در سطح شهر احداث شده اند. این مراکز نیز از مشاوران خوبی برخوردار بوده و از نظر هزینه نیز بسیار کم تر از دسته اول هستند. شایان ذکر است که در اکثر مراکز مشاوره دولتی، هزینه ای گرفته نشده و خدمات آن کاملا رایگان می باشد. حتی برای رفاه بیشتر والدین و رسیدگی به مشکلات همه کودکان و نوجوانان، مراکز مشاوره دولتی در مدارس نیز به خدمت رسانی مشغول هستند.

به طور کلی مراکز مشاوره کودک و نوجوان بسیاری در سطح شهر تهران وجود دارد که والدین می توانند در صورت بروز مشکلات احتمالی و یا برای رفع نگرانی های خود به آن مراجعه کنند.

مشاوره کودک و نوجوان چه موضوعاتی را شامل می‌شود :

حال که تعریف مشاوره کودک و نوجوان و ضرورت های انجام آن گفتیم، نوبت به آن می رسد که تعیین کنیم که در چه زمینه هایی بایستی به مشاور مراجعه کرد یا به بیان ساده تر مشاوره کودک و نوجوان چه موضوعاتی را شامل می‌شود. در حقیقت مشاوره کودک و نوجوان شامل بخش های زیر می باشد:

• طلاق یا جدایی والدین
• مرگ یکی از اعضای خانواده یا عزیزان
• تروما یا آسیب
• تجاوز و یا سوءاستفاده جنسی
• قلدری و باج گیری
• آزار عاطفی و آزار جسمی
• آزار روحی و روانی
• جابه جایی در محل زندگی خانواده یا کودک
• جدایی از خانواده
• دوری از پدر و مادر
• سوء مصرف مواد یا اعتیاد در خانواده
• اختلال‌های روانی مثل افسردگی، اضطراب و وسواس فکری

همچنین برای سایر مشکلاتی که وادین و کودک را آزار داده و ممکن است باعث بروز مسائل بزرگتری در آینده شود، مراجعه به یک مشاور توصیه می شود.

معیار های یک مشاوره کودک و نوجوان خوب و قابل اعتماد

یک مشاوره کودک و نوجوان خوب مشاوری است که به امور کودکان و نوجوانان تسلط داشته باشد و برای برقراری ارتباط با آن ها از تکنیک‌های مناسبی استفاده کند. یک مشاور خوب با صبر و حوصله بوده و با مراجعه کننده با خوشرویی صحبت می کند همچنین این فرد روحیات و تفکرات یک کودک و نوجوان را دانسته و مطابق با سلیقه آن ها صحبت می کند تا بتواند پل ارتباطی خوبی بین خود و کودک برقرار کند.

یکی دیگر از معیار های یک مشاور خوب قدرت آنالیز و تحلیل او می باشد. تا با در نظر گرفتن سخنان و رفتار کودکان و نوجوانان به درک درستی از مشکل و ریشه و علت آن برسد. همچنین مشاور بایستی در هنگام مواجه با والدین ، با لحن و طرز گفتاری که در پیش می گیرد، ترس و هیجانات آن ها را خنثی کند و به بیانی دیگر به والدین مضطرب و نگران آرامش دهد. او بایستی اعتماد کافی و لازم را به کودک و نوجوان القا کند تا کودک بتواند مشکلات و صحبت های خود را با وی در میان بگذارد.

متقاعد کردن کودکان و نوجوانان برای مراجعه به مشاور

در بسیاری از مواقع، با اینکه والدین تصمیم گرفتن به یک مشاور مراجعه کنند اما این بار کودکان و نوجوانان از این کار امتناع می کنند. این موضوع بیشتر در نوجوانان دیده می شود و دلیل اصلی آن نبود آموزش صحیح و آگاهی اشتباه می باشد. از جمله از کارهایی که برای متقاعد کردن کودکان و نوجوانان برای مراجعه به مشاور لازم است عبارت اند از:

• پیدا کردن زمان مناسب برای صحبت در باره این موضوع
• گوش دادن به صحبت های کودکان و نوجوانان و نظراتشان در مورد مراجعه به مشاور
• اطمینان دادن به آن ها برای اینکه هیچ مشکل خاصی وجود ندارد
• اطمینان دادن به کودکان و نوجوانان در رابطه با اینکه تمام سخنان آن ها بین خود و مشاورشان محفوظ می ماند

در برخی مواقع نیز توصیه می شود از خود مشاور کمک بگیرید که چگونه میتوانید کودک و نوجوان خود را برای مراجعه به وی قانع کنید.

سخن پایانی

مراجعه به مشاور در کودکی و نوجوانی یک کار بسیار طبیعی و عادی بوده و امروزه بسیاری از والدین این روال را در پیش گرفته اند. با مراجعه به یک مشاور می توانید از هرگونه مشکل و اختلال در بزرگسالی کودکانتان پیش گیری کنید.